Archeologische dienst "Raakvlak" Brugge. Penning Keizer Karel V.

 Een merkwaardige penning met de beeltenis van Karel V.

Raakvlak, de intergemeentelijke dienst archeologie Brugge en

ommeland voerde in 2006 opgravingen uit aan de Spinolarei. Hierbij

werden een aantal laatmiddeleeuwse bakstenen beerputten gevonden.

Naast aardewerk werden er ook enkele bijzondere stukken

aangetroffen, waaronder een penning en het handvat van een wapen.

De penning werd zeer gaaf teruggevonden, wat op het eerste zicht

verwonderlijk lijkt, maar toch niet zo merkwaardig is vermits ze

vervaardigd is uit een loodlegering. Lood is bijzonder

corrosiebestendig, zoals ook blijkt uit een bedelaarsinsigne, eveneens

gevonden op een middeleeuwse site te Brugge:

Beschrijving van de penning

Materiaal: gegoten lood of lood/tinlegering met restanten van zilverlaag.

28mm. diam.

3.98gr.

Voorzijde: Buste van de jonge Karel met hoed en halsketting van het Gulden Vlies

Omschrift: + OxMATERxDEIxMExMENTOxMEIx. (O Moeder Gods gedenk mij).

Kz: de 2 zuilen van Hercules staande in de zee, waaroverheen een banderol met de spreuk: PLVS

OVTER

Keerzijde: tussen de zuilen een Bourgondisch stokkenkruis met vuurslag, bekroond met de keizerskroon.

Omschrift: xAVExMARIAxGRACIAxPLENAxDOM'Sx (Wees gegroet Maria, vol van genade.

De Heer..)

Rand: effen met gietnaad

Deze penning is niet vermeld in de naslagwerken van Dugniolle of Van Mieris en is ook niet

gedateerd. De laatmiddeleeuwse datering van de vindplaats en van de overige vondsten in de

beerput laten er echter geen twijfel over bestaan dat de penning origineel is en gedateerd dient te

worden als ten vroegste laatmiddeleeuws.

Bij een eerste observatie zijn een aantal eigenaardigheden aan deze penning vast te stellen:

- de voorstelling van Karel V als jongeling zonder baard en met de typische hoed die we ook

zien op medailles van zijn grootvader Maximiliaan, is uniek onder de kleine historische

reken- of legpenningen en komt enkel voor bij enkele zeldzame grote historiepenningen

- deze penning is gegoten uit lood, terwijl de meeste rekenpenningen vervaardigd zijn in

koper of in zeldzame gevallen in zilver, maar zelden in lood

- dat het een gegoten exemplaar is zou kunnen duiden op een kopie, doch dit is uitgesloten

vermits er geen enkel ander exemplaar gekend is van deze penning

- de lijfspreuk van Karel V bevat een kleine schrijffout: ipv het gebruikelijke PLUS OULTRE

staat er PLUS OUTER

- het formaat van de penning sluit aan bij die van de rekenpenningen maar ongebruikelijk

voor rekenpenningen is de religieuze tekst

- de tekst is overgenomen uit het Ave Maria van Josquin des Prés en bevat dus noch de naam

noch de titel van Karel V

- de slotzin van het Ave Maria staat op de voorzijde van de penning en de aanvangszin op de

keerzijde

- het omschrift en scheiding ervan door een kruisje in acanthusbladmotief is nog volledig in

laatgotische stijl, aansluitend bij de penningen van de 15e eeuw, maar de gedetailleerdheid

en finesse van de 15de eeuw ontbreken totaal; men kan zelfs spreken van een naïeve, vrij

vereenvoudigde en vlakke voorstelling

Waarom de spreuk Plus Oultre en de Zuilen van Hercules?

Het devies Plus Oultre (oud-frans) of Plus Ultra(Latijn) is afgeleid van de Latijnse spreuk Nec plus

ultra. Deze spreuk wordt al duizenden jaren geassocieerd met de twee zuilen van Hercules, naam

voor de twee bergen aan weerszijden van de Straat van Gibraltar: de Monte Hacho in Noord-Afrika

en de Rots van Gibraltar in Spanje. Volgens de mythologie sloeg Hercules een bres in het

Atlasgebergte en creëerde hiermee de Straat van Gibraltar. Op de berg bracht hij de spreuk ‘Nec

Plus Ultra’ aan, wat betekent ‘verder niets’ of ‘het einde van de wereld’. Volgens een andere legende

ontmoette Hercules op een van zijn tochten de Titanenzoon Atlas. Deze had van Zeus een zeer

speciale straf gekregen. Hij moest nl. op het westelijke uiteinde van de wereld het hemelgewelf op

zijn schouders dragen. Hercules zou hem verlost hebben van deze last door de twee bergen / zuilen

te bouwen waarop Atlas het hemelgewelf kon laten rusten.

Karel V nam deze spreuk over maar veranderde ze in ‘Plus Ultra’ (steeds verder) om aan te tonen

dat de Straat van Gibraltar niet langer het einde van de wereld was. Amerika was nog maar net

ontdekt en Karel wou aangeven dat hij het lef had om nog verder te gaan. Spanje zal dan ook een

enorme koloniale expansie kennen onder zijn bewind. De tweede gedachte achter het embleem

was dat Karel de religieuze invloed van de orde van het Gulden Vlies zou expanderen voorbij de

Zuilen, dat wil zeggen zowel naar het Oosten ter bevrijding van Jeruzalem en ter bestrijding van de

Islam, als naar het Westen ter evangelisatie van de Nieuwe Wereld.

Dat de spreuk een schrijffout bevat, nl. “Plus Outer” ipv “Plus Oultre” kan dan ook te wijten zijn

aan het feit dat de graveur er nog niet mee vertrouwd was en er nog geen schriftelijke of

iconografische voorbeelden voor had.

Het omschrift – het ‘Ave Maria’ van josquin des Pres

Het omschrift vermeldt ook nog geen enkele van zijn titels, noch zijn naam, waardoor een datering

rond 1516 tot 1518 bevestigd wordt. De eerste gekende rekenpenningen waarop de spreuk

voorkomt dateren van 1518, wanneer Karel V naar Spanje reist om er zijn intrede te doen als

koning. Dit is twee jaar na het overlijden van zijn grootvader Ferdinand II van Aragon. In 1519

wordt hij ook nog eens keizer van het heilig Roomse rijk wanneer zijn grootvader aan vaderszijde,

Maximiliaan I komt te overlijden.

De tekst op voor- en keerzijde zijn in feite de aanvangs- en de slotzin uit de versie van het Ave

Maria door Josquin des Prez (ca. 1455-1521). Bijzonder is dat wat wij als voorzijde zien, de laatste

regel van het Ave Maria is en wat we als keerzijde zien de eerste regel van dit gebed geeft.

Josquin des Prez (vermoedelijk afkomstig van Doornik) was een Franstalig Vlaams musicus

(zanger en componist), die zeer gevraagd en geëerd werd over gans Europa. Hij wordt wel de

belangrijkste en meest vernieuwende componist van de gehele Renaissance genoemd. Vanaf 1504

tot zijn dood werkte hij in Bourgondië, waar hij nauwe banden onderhield met het hof van

Margaretha van Oostenrijk, landvoogdes over de Nederlanden. Het Ave Maria was bijzonder

populair in gans Europa tijdens de 2e helft van de 15e en het begin van de 16e eeuw.

Ave Maria

gratia plena

dominus tecum,

virgo serena.

Ave, cuius conceptio,

solemni plena gaudio,

coelestia terrestria

nova replet laetitia.

Ave, cuius nativitas

nostra fuit solemnitas,

ut lucifer lux oriens

verum solem praeveniens.

Ave, pia humilitas,

sine viro fecunditas,

cuius annuntiatio

nostra fuit salvatio.

Ave, vera virginitas,

immaculata castitas,

cuius purificatio

nostra fuit purgatio.

Ave, praeclara omnibus

angelicis virtutibus,

cuius assumptio

nostra glorificatio.

O mater Dei,

memento mei. Amen.

Conclusie:

De datering rond 1516 wordt gestaafd door volgende argumenten:

- de stijl van het omschrift is laatgotisch en kwam in de penningkunst haast niet meer voor na

1519, datum van overlijden van Maximiliaan I

- de iconografische voorstelling van Karel als jonge volwassene met de ketting van het Gulden

Vlies sluit aan bij het portret van Barend van Orley uit 1516

- de titel van Karel V als koning van Spanje of als keizer van het Heilig Roomse Rijk wordt

nog niet vermeld, aangezien hij pas in 1518 zijn plechtige intrede doet in Spanje en pas in

1519 Maximiliaan opvolgt als keizer van het Heilig Roomse Rijk

Het gaat hier wellicht om een lokale, niet-officiële productie in zeer beperkte oplage of om een

verworpen of niet-toegepast ontwerp

- er zijn voorlopig nog geen andere exemplaren gekend van deze penning

- de afwerking is van mindere kwaliteit en doet qua stijl denken aan de vaak karikaturaal

aandoende latere portretten van Karel V op de koperen muntjes genaamd ‘korte’.

Ook Dugniolle stelt vast dat de penningkunst vanaf Karel V sterk moet inboeten aan zorg en

kwaliteit in tegenstelling tot de verfijndheid en artistieke kwaliteiten onder de

Bourgondische vorsten tot en met Filips de Schone

- indien het een naslag of kopie zou zijn, dan zou er ook een origineel voorbeeld dienen te

bestaan - op dezelfde vindplaats trof men voornamelijk aardewerkrestanten aan uit de 15e

en 16e eeuw wat een latere productie uitsluit

- het religieuze omschrift overgenomen uit een compositie van Josquin des Prez wijst op een

andere, meer specifieke functie dan rekenpenning

- de spreuk ‘Plus Oultra’ werd verkeerd gespeld en duidt op een gebrekkige kennis

- de penning is gegoten in lood of in een tin/lood legering wat vrij uitzonderlijk is en kan

duiden op een eenvoudige alleenstaande productie

Om af te sluiten zou ik willen een oproep doen aan verzamelaars om ons te laten weten of zij

eventueel gelijkaardige penningen kennen.

Zij kunnen dit melden aan Raakvlak, de archeologische dienst van Brugge via volgend emailadres:

Jan.Huyghe@brugge.be

 

Bibliografie:

Dugniolle, Le Jeton Historique des Dix-Sept Provinces des Pays-Bas. Bruxelles 1876

Historie der Nederlandsche Vorsten, uit de Huizen van Beyere, Borgonje en Oostenrijk, 's-Gravenhage

1732-1735, 3 delen

 

Met dank aan Dhr.Roland Decock, vrijwillig medewerker bij Raakvlak,

Lea Vandenbruwaene


 

 

Penning Keizer Karel V (Variant)

Bodemvondst, Hans Bostelaar.

 

 

Geperforeerde penning Karel V (1506-1555).

Variant op de penning, gevonden door de archeologische dienst "Raakvlak" Brugge

 

Materiaal: Lood/tin legering.

Massa: 5 gram. 

 

Diameter: 30 mm.
Aanmaakplaats: z.pl. Onbekend.
Datering: z.j. Ca. 1516-1630

 

Voorzijde: Aanziende buste van de jonge Karel V met hoed en omhangen met de  halsketting van het Gulden Vlies

Omsloten door het omschrift:

 O. MATER . DEI . ME . MEИTO . MEI . 

Wat wil zeggen: O Moeder Gods gedenk mij.

 

Keerzijde: De 2 zuilen van Hercules staande in de zee,

waaroverheen een banderol met de Latijnse spreuk: 

PLVS OVTER

Wat wil zeggen: Steeds verder.

Tussen de zuilen een Bourgondisch stokkenkruis met vuurslag,

bekroond met de keizerskroon.

Omsloten door het omschrift:

AVE . MARIA . GRACIA . PLEИA . DOM'S . 

Wat wil zeggen: Wees gegroet Maria, vol van genade.

 

Lit.: Collectie Raakvlak Brugge, BR06/SP/1/35/A/490.


 

Penning Keizer Karel V, 1519

 

Bodemvondst Hans Bostelaar.

 

 

Gefragmenteerde penning Karel V (1506-1555).

 

Materiaal: Brons.

Massa: 59 gram. bij uitgifte ca. 84 gram.

Diameter: 67 mm.
Medailleur: Hans Schwartz.
Aanmaakplaats: Hongarije of Oostenrijk.
Datering: 1519.


Voorzijde: Opgekleed nog jong borstbeeld met cape,
van Karel V naar rechts gewend, getooid met een hoed.
Omschrift:
KAROLVS . V . ROM . IMP . IMP . HISPAN . REX .
Voluit: Carolus V (Quinquius) romanorum imperator hispaniae rex
Wat wil zeggen: Karel V, Rooms keizer koning van Spanje.


Keerzijde: Blanco.

 

Lit: Habich Jahrb. XXVII, pag 53; British museum G3.SpMIII.3.


 

Penning Keizer Karel V (z.j. Ca. 1520)

 

Bij een opgraving in het historische centrum van Grave (Noord-Brabant) hebben archeologen een zeldzame zestiende-eeuwse penning gevonden met daarop de beeltenis van Karel V van het Heilige Roomse Rijk (1500-1558).

 

De vondst werd gedaan door medewerkers van het archeologische bureau ARC. Archeologen deden onderzoek in het centrum van Grave naar aanleiding van grote nieuwbouwplannen.

Op de gevonden penning is een portret te zien van Karel V, afgebeeld met platte pet en het profiel met de voor hem karakteristieke onderkaak.

Karel V van het Heilige Roomse Rijk was afkomstig uit het Huis Habsburg en vanaf 1506 landheer van alle Nederlandse gewesten.

ARC over de vondst van de penning:

Op het omschrift van de penning staat:

 

IMP CES CAROLVS V HISP A C VTIVSQ SICILIATE IERVSALE REX ARCHIDVX AVST PPP AVG.

 

Wat wil zeggen: De heerser keizer Karel V koning van Spanje van beide Siciliën en van Jerusalem aartshertog van Oostenrijk de godvruchtige de gelukkige de vermeerderaar.

De penning is aan een zijde bewerkt en volgens de archeologen van Duitse oorsprong.

Vermoedelijk dateert de penning uit 1520.

Karel V was toen twintig jaar oud.

De penning is gegoten, in een koper – tin legering.

Het archeologisch onderzoek in het historische centrum van Grave is inmiddels afgerond.

 

 

Lit.: Karel V, Keizer van een wereldrijk 1500-1558.

 


 

Penning Keizer Karel V (1521)

 

Penning Karel V (1506-1555).

 

Materiaal: Lood/tin legering.

Massa: Onbekend.

Diameter: 72,5 mm.
Medailleur: Hans Schwartz.
Aanmaakplaats: Hongarije of Oostenrijk (?)
Datering: 1521.


Voorzijde: Opgekleed nog jong borstbeeld met cape,
van Karel V naar links gewend, getooid met een hoed.
Omschrift:

- EFFIGIES . KAROLI . QVINTI - . M . D . X . XI. 

Monogram van de medailleur HS

 

Keerzijde: Blanco.

 

Lit: Geveild bij Rauch d.d. 13/05/2009.


 

Legpenning op "Kroning Keizer Karel" 1530.

 

Bodemvondst Rob (Rakker), en geschonken aan het museum van Axel.

 

 

 

Kerkelijke legpenning, naar aanleiding van de kroning van Keizer Karel door paus Clemens VII in 1530.

 

Materiaal: Lood/tin legering

Massa: Onbekend.

Diameter: 30 mm.

Aanmaakplaats: Antwerpen.

Datering: 1530

 

Voorzijde: Binnen een parelrand, 

het wapen van Karel V.

Een dubbel koppig gekroonde adelaar van het keizerschap.

Met daarrond de legende:

QVÆ DEI . DEO, QVÆ CÆSA . CÆSARI.

Wat wil zeggen: Aan God wat van god is, aan de keizer wat van de keizer is.

 

Keerzijde: Binnen een cirkel, in vijf regels:

A . PAPA / CLEM . VII / CÆSA°R ° CO / RONATVR / AN.1530

Wat wil zeggen: Door paus Clemens VII tot keizer gekroond anno 1530.

In de buitenbaan:

Aanmuntingteken handje, voor Antwerpen.

CAROL . V . PATRE ° BRVGN . GANDÆ ° NATVS,

Vrij vertaald: Karel V van het vaderland Bourgondië, geboren te Gent.

 

Karel V wordt geboren in Gent op 24 februari 1500. Hij is de zoon Filips I van Habsburg ('Filips de Schone') en Johanna van Aragon ('Johanna de waanzinnige'). Door het overlijden van zijn vader in 1506 erft Karel op 6-jarige leeftijd diens titels in de Lage Landen. Het regentschap komt in handen van keizer Maximiliaan, zijn grootvader, die Margaretha als landvoogdes aanstelt. Als hij vijftien wordt, wordt Karel ingehuldigd als heer der Nederlanden.

De Nederlandse gewesten vormen echter maar een klein gedeelte van het rijk van Karel V. Op 15 april 1516 wordt Karel in Brussel tot koning van Spanje uitgeroepen nadat zijn grootvader van moederszijde, Ferdinand V van Aragón, is overleden. In 1519 wordt hij, na de dood van zijn grootvader keizer Maximiliaan, door de Duitse keurvorsten zogenaamd 'gekozen' tot Rooms-koning en toekomstige keizer van het Heilige Roomse Rijk (de kiezers waren omgekocht!). Op 23 oktober 1520 vindt zijn kroning plaats te Aken. Tegelijkertijd zorgen de conquistadores voor een adembenemende uitbreiding van de bezittingen in Zuid- en Midden-Amerika. Deze koloniën vallen rechtstreeks onder de Spaanse kroon (dus onder Karel V). In 1526 treedt Karel in het huwelijk met Isabella van Portugal. Zij krijgen één zoon, Filips II, en twee dochters, Maria en Johanna.

Door politieke en dynastieke ontwikkelingen verwerft Karel V een ongekende macht die zelfs die van Karel de Grote ver overtreft.

Het Heilige Roomse Rijk van Karel is bepaald geen samenhangend geheel. Het bestaat uit een groot aantal vorstendommen en vorstendommetjes, er is geen rijkshoofdstad en dus geen administratief centrum. Het valt voor Karel dan ook niet mee om zijn grote rijk in stand te houden. Vooral de enorme afstanden spelen hem parten. Daarnaast heeft Karel ook volop vijanden van vlees en bloed. Zijn grootste rivaal is Frans I van Frankrijk, die in 1519 eveneens een gooi naar het keizerschap heeft gedaan. Diens territorium wordt, met uitzondering van de Atlantische kust, geheel omsingeld door Karels bezittingen. De oorlog met Frankrijk verloopt rampzalig voor de Fransen. Frans I wordt in 1525 gevangen genomen als zijn leger in Pavia (vlakbij Milaan) wordt verslagen. Kort na zijn vrijlating, een jaar later, hervat hij echter de strijd. Ditmaal gesteund door Hendrik VIII van Engeland en paus Clemens VII die de keizerlijke troepen graag uit Italië wil hebben. De Paus wordt echter in 1527 in Rome gevangen genomen en gedurende zeven maanden vastgehouden. De oorlog eindigt in 1529 met de vrede van Cambrai. Frans I ziet af van zijn claims op Italië en Karel V draagt Bourgondië over aan Frankrijk. De paus kroont Karel V (verplicht), op 24 februari 1530 in de Sint-Petroniusbasiliek te Bologna, officieel tot keizer van het Heilige Roomse Rijk.

 

Het zou dan ook de laatste keer zijn dat een keizer door de paus gekroond werd.

 


 

 

Gefragmenteerde penning Karel V.(Ca. 1550 ?)

Bodemvondst, Aad Dulfer.

 

 

Enkelzijdige gefragmenteerde penning op Keizer Karel V (?)

 

Materiaal: Lood/tin legering

Massa: Onbekend.

Diameter: 45 mm.

Aanmaakplaats: z.pl. Onbekend.

Datering: z.j. Onbekend.

 

Voorzijde: Oudere Keizer Karel (?) naar links gewend,

getooid met hoed.

Voorzien van een omschrift (onleesbaar) tussen twee cirkels.

 

Keerzijde: Blanco.

 


 

Gefragmenteerde penning Keizer Karel (?)

Bodemvondst, Hans Bostelaar.

 

 

Gefragmenteerde penning op Keizer Karel V (?)

 

Materiaal: Lood/tin legering

Massa: 6 gram.

Diameter: 28 mm.

Aanmaakplaats: z.pl. Onbekend.

Datering: z.j. Onbekend.

 

Voorzijde: Buste van Keizer Karel (?) naar rechts gewend, 

getooid met platte hoed.

Voorzien van een omschrift (onleesbaar) tussen twee cirkels.

 

Keerzijde: Legende/omschrift (onleesbaar) tussen twee cirkels.

Centraal, niet nader te bepalen afbeelding.

 


 

Gedenkpenning Karel V op de overwinning in Tunis (1536).

Bodemvondst, Philippe Legrand.

 

 

 

Gefragmenteerde gedenkpenning op Keizer Karel V,

op zijn overwinning in Tunis 1536.

 

Materiaal: Lood/tin legering

Massa: 3,70 gram.

Diameter: 30,14 mm.

Aanmaakplaats: z.pl. Onbekend.

Datering: z.j. Ca. 1536

 

Voorzijde: Buste van een gekroonde Keizer Karel  naar links gewend, 

Voorzien van een legende/omschrift tussen twee cirkels.

LA ° GRACE ° DE ° DIEV ° QVI ° EST ° GRANDE °

 

Keerzijde: Gekroond en ingedeukt Spaans wapenschild.

Ter weerszijden, een pijlenbundel.

Legende/omschrift tussen twee cirkels.

A ° MIS ° TVNES ° EN ° MA ° COMMENDE ° 1536 °

 

Lit.: Mitchiner 334a; Feuardent 13614; Neumann 33950 & 33953/55.